Zjawisko to dotyczyło wyłącznie preparatów opartych na zmodyfikowanym adenowirusie, takich jak szczepionka AstraZeneca. Przez długi czas przyczyna tych powikłań pozostawała nieznana. Teraz naukowcy poznali odpowiedź.
Powikłanie po szczepionce na COVID-19. Naukowcy odkryli przyczynę
Medonet wyjaśnia, że VITT, czyli zakrzepica z małopłytkowością wywołaną przez szczepionkę, to rzadkie powikłanie, które pojawiło się po szczepieniach przeciw COVID-19. Jak informuje portal sciencealert.com, zaburzenie to występuje, gdy układ odpornościowy zaczyna atakować własne białko organizmu – czynnik płytkowy 4.
Przeciwciała, które rozpoznają ten czynnik, są naturalnym elementem odpowiedzi immunologicznej, jednak w przypadku VITT przybierają nietypową, bardzo „lepką” formę, mocno wiążąc się z czynnikiem płytkowym 4 i tworząc duże kompleksy immunologiczne. W efekcie prowadzi to do powstawania niebezpiecznych zakrzepów.
Przez ostatnie lata badacze skupiali się na analizie biologii VITT, zwłaszcza mechanizmu aktywacji płytek krwi przez przeciwciała. Najważniejsze pytanie – dlaczego po szczepieniu pojawiają się te nietypowe przeciwciała – przez długi czas pozostawało bez odpowiedzi.
Międzynarodowy zespół naukowców z Australii, Kanady i Niemiec przeprowadził serię szczegółowych badań, analizując próbki stu pacjentów z VITT z różnych krajów. Wśród tych próbek znalazły się także te, które pochodziły od osób oddających krew jeszcze przed szczepieniem – okazały się one kluczowe dla zrozumienia mechanizmu powikłania.
Medonet pisze, że badacze ustalili, że przeciwciała związane z VITT początkowo rozpoznają białko adenowirusa, tzw. białko VII. Według ich ustaleń, przeciwciała te mogły powstać w wyniku wcześniejszych infekcji adenowirusami, które są powszechne w dzieciństwie i zwykle objawiają się łagodnymi przeziębieniami.
W trakcie normalnej odpowiedzi immunologicznej, zarówno na infekcje, jak i szczepienia, w komórkach produkujących przeciwciała pojawiają się drobne i losowe zmiany genetyczne. To naturalny mechanizm, który pozwala udoskonalać odpowiedź immunologiczną. W przypadku wszystkich pacjentów z VITT naukowcy wykryli tę samą zmianę – niewielką modyfikację fragmentu przeciwciała, która sprawia, że bardzo silnie wiąże się ono z czynnikiem płytkowym 4.
Pandemia już za nami. Co ze skutkami szczepień?
Zespół badaczy zaobserwował również, że większość pacjentów z VITT posiada specyficzny wariant genu odpornościowego, który wpływa na strukturę produkowanych przeciwciał. Nowe ustalenia pokazują, że tylko przeciwciała powstałe na takim podłożu genetycznym są w stanie wyjątkowo silnie wiązać czynnik płytkowy 4.
Odkrycie to pozwala wyjaśnić, dlaczego VITT jest tak rzadkim powikłaniem po szczepieniu. Muszą wystąpić dwa bardzo mało prawdopodobne zdarzenia jednocześnie: osoba musi posiadać określony wariant genu odpornościowego, a w jednej z jej komórek odpornościowych musi dojść do rzadkiej mutacji. Tylko wtedy układ odpornościowy zaczyna atakować czynnik płytkowy 4, prowadząc do rozwoju VITT.
Warto zaznaczyć, że przypadki przypominające VITT zdarzają się także bez związku ze szczepieniami. Mogą być wywołane przez infekcje wirusowe, w tym adenowirusy czy cytomegalowirusy. Podobny mechanizm podejrzewa się u osób z nawracającymi zakrzepami, powtarzającymi się poronieniami, a także u noworodków po udarze mózgu spowodowanym przez przeciwciała matki.
Choć pandemia COVID-19 już minęła, a przypadki VITT są dziś bardzo rzadkie, szczepionki oparte na adenowirusie pozostają ważnym narzędziem w walce z chorobami zakaźnymi. Są uniwersalne, tanie i łatwe do zastosowania na całym świecie. W przypadku kolejnej pandemii mogą ponownie uratować miliony istnień. Zrozumienie mechanizmu powstawania VITT daje szansę na opracowanie szczepionek, które nie będą wywoływać tego rzadkiego, ale groźnego powikłania.
