Przez trzy lata Polska funkcjonowała w trybie nadzwyczajnym. Miliony ludzi uciekających przed wojną znajdowały tu schronienie, opiekę medyczną, wsparcie finansowe i miejsce w szkolnych ławkach dla swoich dzieci. To, co miało być rozwiązaniem tymczasowym, stało się de facto osobnym systemem prawnym – równoległym, rozbudowanym i kosztownym. Teraz Polska postanowiła postawić na tym systemie grubą kreskę.
Polska zmienia zasady gry. Ukraińcy tracą część przywilejów, a nowe przepisy już działają
Zmiany, które zaskoczyły wielu obserwatorów, nie pojawiły się bez ostrzeżenia — ale skala ich wpływu na codzienne życie setek tysięcy osób jest ogromna. Eksperci od prawa migracyjnego od tygodni śledzili kolejne etapy legislacyjne z uwagą. Teraz przyszedł czas na konkrety, a większość przepisów zaczęła obowiązywać właśnie w czwartek.
Nikt nie mówi wprost, że Polska odwraca się od uchodźców. Oficjalny przekaz jest inny: to koniec pomocy interwencyjnej i początek podejścia systemowego. Jednak za tymi słowami kryją się bardzo konkretne zmiany, które dotkną bezpośrednio ludzi – zarówno tych, którzy od trzech lat budują tu swoje życie od nowa, jak i tych, którzy dopiero przekraczają granicę.
Specustawa odchodzi, będzie nowy system
Ustawa z 23 stycznia 2026 roku, podpisana przez prezydenta Karola Nawrockiego w połowie lutego, formalnie wygasza specjalne regulacje obowiązujące od 2022 roku. To właśnie ta specustawa stworzyła odrębny, uproszczony system obejmujący zasady pobytu, zatrudnienia, dostęp do świadczeń i edukację dla ukraińskich uchodźców. Prezydent podczas podpisywania dokumentu podkreślał, że nowe prawo ma chronić finanse publiczne, porządkować system i przywracać poczucie uczciwości.
Kluczowe narzędzia dotychczasowej specustawy nie znikają jednak całkowicie – zostają przeniesione do ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Tworzy się w ten sposób wspólny system ochrony czasowej obejmujący wszystkich cudzoziemców, nie tylko Ukraińców. To zasadnicza zmiana w podejściu: koniec traktowania obywateli Ukrainy jako kategorii wyjątkowej. Ochrona tymczasowa zostaje przedłużona do 4 marca 2027 roku, zgodnie z decyzją Rady UE.
Numer PESEL UKR nadal pozostaje dokumentem potwierdzającym legalność pobytu, jednak papierowe zaświadczenie zastąpi elektroniczna karta DIIA. Tożsamość i pobyt będzie można potwierdzać przez aplikację mObywatel. Nowym, mniej nagłośnionym przepisem jest obowiązek rejestracji w ciągu 30 dni od wjazdu – brak wniosku o PESEL UKR w tym terminie sprawi, że ochrona czasowa automatycznie wygaśnie, a jej brak zostanie potraktowany jako dobrowolna rezygnacja.
Opieka medyczna i świadczenia – kto dostanie, a kto nie?
W obszarze zdrowia i pomocy socjalnej zmiany są najbardziej odczuwalne. Pełny dostęp do opieki zdrowotnej zachowają wyłącznie: małoletni, osoby pracujące i odprowadzające składki, ofiary tortur i gwałtu oraz grupy szczególnie wrażliwe z ośrodków zbiorowego zakwaterowania. Ukraińcy niepracujący otrzymają opiekę medyczną na takich samych zasadach, jak inni cudzoziemcy bez zatrudnienia w Polsce. Pomoc w zakresie zakwaterowania i wyżywienia pozostanie dostępna wyłącznie dla grup szczególnie wrażliwych.
Warto spojrzeć na liczby rzadko przytaczane w politycznych dyskusjach. W latach 2022–2024 ukraińscy pracownicy wpłacili do NFZ ponad 9 miliardów złotych w składkach zdrowotnych. Koszt świadczeń medycznych udzielonych uchodźcom w tym samym czasie wyniósł 2,1 miliarda złotych. Bilans jest więc wyraźnie dodatni dla polskiego systemu ochrony zdrowia.
Ustawa przewiduje przepisy przejściowe zapewniające płynne przejście między dotychczasowym a nowym stanem prawnym – między innymi kontynuację wypłat świadczeń rodzinnych do końca okresu świadczeniowego oraz przedłużenie ważności dokumentów i wiz do marca 2027 roku.
Szkoły wracają do normalności, ale z opóźnieniem
W edukacji zmiany zostaną wprowadzone najłagodniej. Do końca bieżącego roku szkolnego utrzymane zostanie dotychczasowe finansowanie: dodatkowych zadań dydaktycznych, bezpłatnego transportu, pomocy materialnej, nauki w oddziałach przygotowawczych oraz dodatkowych lekcji języka polskiego. Nauczyciele zachowają podwyższone limity godzin ponadwymiarowych, a asystenci międzykulturowi nie będą musieli przedstawiać urzędowego potwierdzenia znajomości języka polskiego.
Po zakończeniu roku szkolnego placówki wrócą do standardowych zasad. Trzyletni rozdział wyjątkowego traktowania ukraińskich uczniów dobiegnie końca. Polska przyjęła – według danych MSWiA – około 1,6 miliona osób uciekających przed wojną, głównie kobiet i dzieci. Teraz, przy wciąż trwającym konflikcie za wschodnią granicą, kraj stawia na inne podejście: mniej wyjątków, więcej systemowych reguł. Skutki tej zmiany pokażą się w praktyce w najbliższych miesiącach.
