Utrata przytomności na treningu to sytuacja, w której liczy się każda sekunda. Może zdarzyć się zarówno początkującemu, jak i doświadczonemu sportowcowi – i zawsze wymaga natychmiastowej reakcji. Zawodnik, który nagle upada i nie reaguje na bodźce, może potrzebować prostych działań ratowniczych albo natychmiastowej resuscytacji. Sprawdź, jak postępować w takiej sytuacji.
Utrata przytomności – dlaczego do niej dochodzi?
Utrata przytomności to stan, w którym zawodnik nagle przestaje reagować na otoczenie i nie ma kontaktu z osobami obok. Może trwać od kilkunastu sekund do kilku minut. W sporcie nie zdarza się często, ale jeśli już wystąpi – zawsze wymaga natychmiastowego działania.
Dlaczego dochodzi do utraty przytomności podczas treningu? Przyczyny mogą być różne:
- odwodnienie i przegrzanie – wysiłek w wysokiej temperaturze, brak odpowiedniego nawodnienia,
- hipoglikemia – spadek cukru we krwi, szczególnie u diabetyków lub osób, które trenują na czczo,
- uraz głowy – zderzenie, upadek, mocny cios w okolice twarzy czy potylicy,
- zaburzenia pracy serca – np. arytmie, które mogą prowadzić nawet do nagłego zatrzymania krążenia,
- omdlenie odruchowe – chwilowe „odcięcie” po dużym wysiłku, stresie czy nagłej zmianie pozycji.
Niektóre z tych sytuacji mogą skończyć się stosunkowo łagodnie, ale inne – jak problemy kardiologiczne czy ciężki uraz głowy – są stanem zagrożenia życia. Dlatego każdy epizod utraty przytomności należy potraktować poważnie i natychmiast przejść do oceny stanu zawodnika.
Bez względu na przyczynę, trener musi wiedzieć, jak działać. Tego typu umiejętności można zdobyć podczas kursu pierwszej pomocy dla trenerów piłki nożnej, który przygotowuje do reagowania w sytuacjach kryzysowych na boisku.
Jak rozpoznać utratę przytomności?
Pierwsze sekundy są decydujące – trzeba ustalić, czy zawodnik faktycznie stracił przytomność, czy jedynie chwilowo zasłabł. Najprostszy test to sprawdzenie reakcji na głos i dotyk. Zawołaj głośno, potrząśnij lekko za ramię. Jeśli brak odpowiedzi i ciało pozostaje bezwładne, oznacza to utratę przytomności.
Kolejny krok to ocena oddechu. Poszkodowanego należy ułożyć na plecach i udrożnić drogi oddechowe, odchylając głowę i unosząc brodę. Następnie przez 10 sekund sprawdza się oddech – czy klatka piersiowa się unosi, czy słychać i czuć przepływ powietrza.
Jeżeli oddech jest obecny i wygląda prawidłowo, zawodnik powinien zostać ułożony w pozycji bocznej ustalonej i stale monitorowany. Gdy oddech jest nieprawidłowy lub nie występuje wcale, konieczne jest natychmiastowe rozpoczęcie resuscytacji i użycie AED.
Jakie działania podjąć na miejscu zdarzenia?
W momencie, gdy zawodnik traci przytomność, liczy się szybka i uporządkowana reakcja. Najważniejsze kroki to:
- Zabezpiecz miejsce zdarzenia – usuń sprzęt, rozprosz osoby postronne, sprawdź, czy nic nie zagraża tobie ani poszkodowanemu.
- Sprawdź reakcję – zawołaj, potrząśnij za ramię. Brak odpowiedzi oznacza utratę przytomności.
- Udrożnij drogi oddechowe – połóż zawodnika na plecach, odchyl głowę, unieś brodę.
- Oceń oddech przez 10 sekund – patrz, słuchaj, czuj.
- Wezwij pomoc – zadzwoń pod numer 112 lub 999 i poproś o AED, jeśli jest na obiekcie.
- Podejmij dalsze działania w zależności od wyniku oceny oddechu.
Tak uporządkowany schemat pozwala działać szybko i bez wahania w sytuacji stresowej.
RKO – kiedy i jak rozpocząć?
Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO) to podstawowa czynność ratująca życie. W sporcie, gdzie utrata przytomności może być związana z problemami sercowymi lub urazami, trzeba umieć rozpoznać moment jej rozpoczęcia i przeprowadzić ją prawidłowo.
Kiedy rozpocząć RKO?
RKO należy rozpocząć natychmiast, jeśli zawodnik:
- nie oddycha,
- oddycha w sposób nieprawidłowy (pojedyncze, wolne westchnienia – tzw. oddech agonalny).
Nie ma czasu na długie zastanawianie się – wystarczy 10 sekund na ocenę oddechu. Jeśli masz wątpliwości, czy jest prawidłowy, traktuj to tak, jakby oddechu nie było i przechodź do resuscytacji.
Jak przeprowadzić RKO?
Ułóż ręce na środku klatki piersiowej – nadgarstek jednej dłoni połóż na mostku, drugą dłoń ułóż na niej, spleć palce. Ręce trzymaj prosto, pochyl się nad poszkodowanym. Wykonuj uciski klatki piersiowej – głębokość ok. 5–6 cm, tempo 100–120 ucisków na minutę (rytm zbliżony do tempa piosenki „Stayin’ Alive”). Po każdym ucisku pozwól klatce się unieść.
Po 30 uciśnięciach wykonaj 2 oddechy ratownicze – odchyl głowę, unieś brodę, zaciśnij nos, obejmij usta zawodnika swoimi i wdmuchnij powietrze tak, by klatka się uniosła. Każdy oddech powinien trwać około 1 sekundy.
Kontynuuj cykl 30:2 – uciski i oddechy do czasu przyjazdu ratowników, użycia AED albo powrotu oddechu. Jeśli nie chcesz lub nie możesz wykonywać oddechów ratowniczych – prowadź RKO wyłącznie uciskami klatki piersiowej. To wciąż daje realną szansę na przeżycie.
AED na obiekcie sportowym
Automatyczny defibrylator zewnętrzny (AED) to urządzenie, które może przywrócić prawidłową pracę serca w przypadku nagłego zatrzymania krążenia. Wiele obiektów sportowych jest już w nie wyposażonych i każdy trener powinien wiedzieć, gdzie się znajduje i jak go użyć.
Po dostarczeniu AED:
- Włącz urządzenie i postępuj zgodnie z poleceniami głosowymi.
- Odsłoń klatkę piersiową zawodnika, osusz skórę z potu, usuń plastry lub biżuterię z miejsca przyklejenia elektrod.
- Naklej elektrody zgodnie z rysunkami na opakowaniu – jedną pod prawym obojczykiem, drugą na lewym boku pod pachą.
- Podczas analizy rytmu serca nikt nie powinien dotykać zawodnika.
- Jeśli AED zaleci wyładowanie, upewnij się, że wszyscy stoją z dala, i naciśnij przycisk.
- Od razu po wyładowaniu wznów uciski klatki piersiowej, nawet jeśli zawodnik wygląda na przytomnego – AED samo będzie informować, kiedy ponownie ocenić rytm.
Dzięki AED szanse na przeżycie przy nagłym zatrzymaniu krążenia rosną kilkukrotnie. Dlatego tak ważne jest, aby sprzęt był dostępny na hali, boisku czy siłowni i by wszyscy wiedzieli, jak szybko po niego sięgnąć.
Pozycja boczna ustalona – kiedy stosować?
Pozycję boczną stosuje się wtedy, gdy zawodnik jest nieprzytomny, ale oddycha prawidłowo. Ułożenie w tej pozycji pozwala utrzymać drożność dróg oddechowych i zmniejsza ryzyko zadławienia się językiem czy treścią żołądkową w razie wymiotów.
Jak to zrobić krok po kroku:
- Ułóż zawodnika na plecach i wyprostuj nogi.
- Rękę bliższą tobie zegnij w łokciu pod kątem prostym, dłoń skieruj ku górze.
- Drugą rękę przełóż przez klatkę piersiową i połóż grzbietem dłoni na policzku poszkodowanego.
- Nogę dalszą zegnij w kolanie i postaw stopę na podłożu.
- Pociągnij za zgięte kolano, obracając ciało na bok w swoją stronę.
- Odchyl głowę do tyłu i unieś brodę, aby drogi oddechowe były otwarte.
Po ułożeniu w pozycji bocznej ustalonej trzeba regularnie kontrolować oddech – najlepiej co minutę. Jeśli przestanie być wyczuwalny, należy niezwłocznie rozpocząć RKO.
Nie należy układać zawodnika w tej pozycji, jeśli istnieje podejrzenie poważnego urazu kręgosłupa, szczególnie w odcinku szyjnym, lub gdy ma złamania, które mogą się przemieścić przy obracaniu.
Jak zapobiegać takim sytuacjom?
Choć utrata przytomności na treningu zdarza się rzadko, wiele sytuacji można przewidzieć i im zapobiec. Wystarczy połączyć dobrą organizację zajęć z podstawową wiedzą o zdrowiu zawodników.
W praktyce oznacza to:
- nawodnienie i regenerację – zawodnicy powinni mieć łatwy dostęp do wody, przerwy na odpoczynek i czas na schłodzenie organizmu po intensywnym wysiłku,
- kontrolę zdrowia – regularne badania lekarskie, szczególnie u osób z chorobami przewlekłymi (cukrzyca, astma, schorzenia serca),
- świadomość trenerów – znajomość objawów przegrzania, spadku cukru czy przeciążenia pozwala zareagować, zanim dojdzie do utraty przytomności,
- wyposażenie obiektów sportowych – dostępny i sprawny defibrylator AED oraz apteczka pierwszej pomocy,
- szkolenia z pierwszej pomocy – im więcej osób wie, jak działać w sytuacji kryzysowej, tym większe bezpieczeństwo na treningach i zawodach.
Zarówno trener, jak i sam zawodnik powinni pamiętać, że przygotowanie fizyczne to nie wszystko. Równie ważne jest przygotowanie na sytuacje nagłe – bo szybka reakcja i podstawowa wiedza mogą uratować życie.
