Współczesny świat stawia przed ludźmi coraz większe wymagania. Stres, napięcie, presja – to wszystko składa się na codzienność, z którą mierzą się miliony osób. Jednak dla niektórych utrzymanie równowagi psychicznej staje się zadaniem niemal niemożliwym. Nie chodzi tu o przejściowe kryzysy czy chwilowe załamania, ale o coś znacznie poważniejszego.
Osobowość borderline – przyczyny, objawy, metody terapii, cechy borderline
Specjaliści od lat próbują zrozumieć mechanizmy rządzące tym złożonym problemem. W przeszłości sprawiał on ogromne trudności diagnostyczne, ponieważ osoby zgłaszające się po pomoc prezentowały tak różnorodne objawy, że niemożliwe było jednoznaczne zakwalifikowanie ich do konkretnej kategorii zaburzeń. Symptomy oscylowały między stanami typowymi dla różnych schorzeń psychicznych, co utrudniało postawienie właściwej diagnozy.
Medycyna przez długi czas nie potrafiła znaleźć odpowiedniego miejsca dla tego zaburzenia w swoich klasyfikacjach. Pacjenci wykazywali cechy charakterystyczne dla wielu różnych problemów psychicznych jednocześnie. Ich reakcje emocjonalne i sposoby funkcjonowania wymykały się standardowym opisom znanych jednostek chorobowych.
Osobowość typu borderline to zaburzenie, które specjaliści określają jako jeden z najtrudniejszych problemów wymagających interwencji terapeutycznej. Charakteryzuje się ono występowaniem cech lokujących się dokładnie pomiędzy zaburzeniami nerwicowymi a psychotycznymi. Ta specyficzna pozycja sprawia, że osoby dotknięte tym schorzeniem funkcjonują jakby w dwóch rzeczywistościach jednocześnie.
Zmienność nastrojów osiąga u tych osób rozmiary trudne do wyobrażenia dla zdrowych ludzi. Zachwiana równowaga psychiczna sprawia, że doświadczają one całego spektrum emocji i uczuć w krótkim czasie. Paradoksalnie, ten emocjonalny rollercoaster często prowadzi do odczuwania głębokiej pustki. To zjawisko może wydawać się sprzeczne, ale właśnie taka jest natura tego zaburzenia.
Osobowość typu borderline. Pomiędzy dwoma światami
Wbrew niektórym opiniom, zaburzenie BPD nie musi oznaczać całkowitej niezdolności do funkcjonowania zawodowego. Osoby dotknięte tym problemem często zachowują wydajność w pracy i realizują swoje zadania na odpowiednim poziomie. Jednak cena, jaką płacą za pozorne funkcjonowanie, jest ogromna. Dla nich samych zaburzenie stanowi poważne zagrożenie utraty zdrowia i całkowitego załamania dobrego samopoczucia.
Problem ten znacząco obniża jakość życia i – co najbardziej niepokojące – podwyższa ryzyko jego utraty. Ten złożony stan psychiczny przyczynia się bowiem do podejmowania ryzykownych zachowań oraz prób samobójczych. Statystyki są alarmujące, choć samo zaburzenie występuje rzadziej niż depresja czy uzależnienie od alkoholu.
Następstwem tego zaburzenia jest doświadczanie niezliczonej ilości nieprzyjemnych emocji, które przeplatane są epizodami względnego spokoju, obniżonego lub wręcz depresyjnego nastroju, a także stanami nadzwyczajnego pobudzenia. Co istotne, zaburzenie wiąże się jednocześnie z bardzo dużą wrażliwością emocjonalną, która paradoksalnie pogłębia cierpienie.
Chorzy doświadczają niezrozumiałego – również dla nich samych – pobudzenia wegetatywnego. Stan ten można porównać do objawów typowych dla nerwicy wegetatywnej. Pojawiają się kołatanie serca, niepokój, lęk, duszność czy suchość w ustach. Najogólniej rzecz ujmując, jest to napięcie psychiczne ściśle związane ze stresem, które nie ustępuje i nie pozwala odzyskać sił.
Cechy osobowości typu borderline. Intensywność, która wyczerpuje
Zaburzenia osobowości związane są ze sposobem zachowania chorego i jego ogólnym stanem psychicznym. Klinicznie istotne cechy stanowią skrajne lub znaczące odchylenia od przyjętych za standardowe i akceptowalne społecznie norm. Osobowość z pogranicza wyróżnia się na tle innych zaburzeń przede wszystkim ilością odczuwanych emocji oraz ich skrajnością.
Pomimo tej pozornej chaotyczności, cechy zaburzenia są ściśle zintegrowane i występują jako trwałe wzorce zachowania. Zmienność i skrajność nastrojów stanowią główną charakterystykę, przy czym każdy pojedynczy stan pacjenta – bez szczegółowego rozpoznania – można byłoby określić inną jednostką diagnostyczną. Od działań impulsywnych i agresywnych, przez uczucie pustki, aż do zachowań autoagresywnych czy halucynacji włącznie.
Lista objawów jest długa i przerażająca. Częsta zmiana nastroju i chwiejność emocjonalna przeplatają się z wybuchami emocjonalnymi. Pojawia się poczucie niespełnienia i zaniżone poczucie własnej wartości. Emocjonalna pustka towarzyszy zaburzeniu tożsamości i obniżonemu nastrojowi. Chorzy nie potrafią budować stabilnych relacji z innymi ludźmi ani tworzyć stałych związków emocjonalnych.
Odczuwają silny lęk przed odrzuceniem, obawiają się opuszczenia i samotności. Rozczarowanie własną osobą idzie w parze z negatywnym obrazem otoczenia. Nieufność i podejrzliwość charakteryzują ich postrzeganie innych. Impulsywność i brak jej kontrolowania prowadzą do nieprzewidywalnych zachowań i nastrojów. Nie potrafią przewidywać konsekwencji swoich działań.
Silnie wyrażane negatywne uczucia – frustracja, gniew, wrogość, złość, wstyd, smutek – dominują w ich codziennym doświadczeniu. Trudności w funkcjonowaniu społecznym pogłębiają poczucie skrzywdzenia. Pojawia się tendencja do zachowań zaczepnych i konfliktów z innymi. W najcięższych przypadkach występują objawy psychotyczne, takie jak epizody urojeniowe czy omamy.
Trudność w pohamowaniu silnych emocji prowadzi do burzliwych relacji międzyludzkich. Niemożność powstrzymania impulsów behawioralnych wiąże się z kryzysem tożsamości. Ryzykowne zachowania, samouszkodzenia i próby samobójcze stają się realnym zagrożeniem. To nie są puste groźby – statystyki mówią, że około dziesięciu procent pacjentów z tym zaburzeniem umiera przez samobójstwo.
Objawy zaburzenia osobowości typu borderline. Gdy granice zacierają się całkowicie
Osoby dotknięte tym problemem charakteryzują się ciągłym odczuwaniem dystresu – nieprzyjemnego i szkodliwego stanu napięcia oraz cierpienia. Długotrwałe skutki zaburzeń psychicznych przyczyniają się do odczuwania wykańczającego stresu. Co więcej, działa to w obie strony – nadmierny stres sam w sobie przyczynia się do rozwoju i pogłębiania zaburzeń.
Zaburzenia osobowości to także niezdolność do realizacji oczekiwań związanych z dojrzałą postawą, brak jasno określonych celów i wartości oraz znaczne trudności w zawieraniu długotrwałych i satysfakcjonujących związków emocjonalnych. Chroniczne odczuwanie pustki może przeplatać się z uczuciem dysocjacji – odcięcia od siebie, poczucia nierzeczywistości.
Chorzy mają ogromną trudność w kontrolowaniu skrajnych emocji i ich nasilenia. Typowe są również tendencje do odczuwania irracjonalnego, niekiedy wyimaginowanego lęku przed intencjami innych osób. Choroba zaburza obraz siebie, stąd jej symptomy uwidaczniają się tak wyraźnie w zachowaniu i nastrojach.
Intensywne epizody gniewu, depresji i lęku mogą trwać od kilku godzin do nawet kilku dni. Oprócz chwiejności emocjonalnej cechą szczególną jest odczuwanie szeroko rozumianej niepewności. Odzwierciedleniem tego są problemy z tożsamością, postrzeganiem siebie, swoich wartości i roli w otaczającej rzeczywistości, a rezultatem – szybko zmieniające się zainteresowania i brak stabilności również w budowaniu bliskich więzi.
Podkreśleniem intensywności zaburzenia jest szybkie inicjowanie emocjonalnych, fizycznych lub intymnych relacji. Z kolei chęć uniknięcia porzucenia – niekoniecznie faktycznego – może zdeterminować osobę do eskalacji niechęci, a w efekcie nawet do samodzielnego zerwania relacji. To mechanizm obronny, który paradoksalnie prowadzi do sytuacji, której chory najbardziej się obawia.
Skrajność myślenia stanowi kolejną charakterystyczną cechę. Dla takich osób wszystko może być dobre lub wszystko może być złe – nie ma stanów pośrednich. Wyimaginowane, a wręcz urojone postrzeganie rzeczywistości nie ułatwia tworzenia i utrzymywania relacji. Skrajność objawia się w relacjach z rodziną i najbliższym otoczeniem – manifestują oni skrajną bliskość więzi i ich idealizację oraz równie skrajną niechęć i jej dewaluację.
Dotyczy to również postrzegania siebie i swojej tożsamości. W zachowaniach przejawia się poprzez przelotne, intymne znajomości, nadmierne wydawanie pieniędzy, nadużywanie substancji psychoaktywnych czy kompulsywne objadanie się. W zależności od stanu choroby i jej dotychczasowego przebiegu, liczba, nasilenie i częstotliwość objawów mogą być różne. Nie każda osoba z zaburzeniem osobowości doświadcza wszystkich diagnostycznych lub typowych symptomów.
Zaburzenia osobowości borderline i popadanie w skrajności
Zaburzenia psychiczne, zachowania i osobowości stanowią narastający problem występujący na całym świecie. Choć zaburzenia osobowości borderline pojawiają się rzadziej niż depresja czy uzależnienie od alkoholu, jako stan realnie zagrażający zdrowiu psychicznemu i życiu – szczególnie w przypadku samookaleczeń i prób samobójczych – wymaga niezbędnej interwencji terapeutycznej.
Zaburzenia osobowości cechują się występowaniem zaburzonych, nieprawidłowych i nieakceptowalnych emocji, zachowań, myśli oraz relacji. Utrzymanie zdrowia psychicznego ma kluczowe znaczenie – wpływa na jakość życia, relacje międzyludzkie, stałe i dobre samopoczucie, a tym samym również na zdrowie fizyczne. Problem ten nie może być bagatelizowany ani pomijany.
Zaburzenie osobowości z pogranicza wiąże się ze zwiększonym prawdopodobieństwem samookaleczeń i zachowań samobójczych. Osoby dotknięte tym problemem, które myślą o samookaleczeniu lub próbie samobójstwa, potrzebują natychmiastowej pomocy. Specjaliści podkreślają, że na podstawie aktualnych dowodów zasadny jest wniosek o konieczności leczenia pacjentów samobójczych z tym zaburzeniem w trybie ambulatoryjnym, stosując specjalistyczne formy psychoterapii. Psychofarmakologia pozostaje pomocnicza i opcjonalna.
Zaburzenia z pogranicza stanowią szereg psychopatologii przyczyniających się do powstania zachowań autodestrukcyjnych. Chwiejność i labilność emocjonalna, impulsywność zachowań oraz niestabilne relacje interpersonalne tworzą niebezpieczną mieszankę. Najbardziej oparte na dowodach metody leczenia tego zaburzenia to specjalnie zaprojektowane psychoterapie.
Specyfika zawodu terapeuty polega na wykorzystywaniu praktycznych umiejętności w celu najodpowiedniejszego dopasowania terapii do potrzeb pacjenta. Interwencja psychoterapeutyczna obejmuje diagnozę problemu lub stanu pacjenta, pracę nad problemem lub zaburzeniem chorego, psychoedukację oraz profilaktykę. Specyfika zaburzeń osobowości oraz rodzaj problemu określa między innymi cele i sposób prowadzenia terapii. Nie bez znaczenia pozostaje motywacja pacjenta do podjęcia leczenia.
Osobowość Borderline. Jak leczyć? Jak sobie pomóc i jak sobie radzić?
Największą skuteczność terapeutyczną odnotowuje się stosując terapię psychodynamiczną w zmodyfikowanym podejściu, terapię poznawczo-behawioralną, dialektyczną terapię behawioralną znaną jako program dwunastu kroków oraz farmakoterapię. Innymi stosowanymi z powodzeniem metodami terapeutycznymi są dostosowane do pacjentów standardowa terapia poznawcza, terapia oparta na mentalizacji, psychoterapia skoncentrowana na przeniesieniu oraz terapia skoncentrowana na schemacie.
Najszerzej zbadanym sposobem leczenia jest dialektyczna terapia behawioralna, której skuteczność została potwierdzona w randomizowanych badaniach klinicznych. Terapia ta została opracowana specjalnie dla osób z zaburzeniem osobowości typu borderline. Wykorzystuje koncepcje uważności i akceptacji oraz świadomości względem sytuacji i stanu emocjonalnego. Oddziaływanie terapeutyczne pomaga kontrolować emocje, poprawia relacje z otoczeniem i ogranicza występowanie zachowań autodestrukcyjnych.
Terapia poznawczo-behawioralna pomaga uczestnikom zidentyfikować i zmienić przekonania oraz zachowania. Przyczynia się do zmniejszenia wahań nastroju, odczuwanego lęku i zachowań samookaleczenia. Terapeuci uzmysławiają pacjentom istotę problemu, którym jest nieprawidłowe postrzeganie siebie i innych. Terapia uczy równowagi neurobiologicznej, kształtuje kompetencje społeczne i tworzenie relacji interpersonalnych, zmniejsza impulsywność i emocjonalność jej uczestników oraz redukuje zachowania agresywne.
W przypadku zaburzenia osobowości typu borderline wskazane jest leczenie długoterminowe. Od indywidualnej historii pacjenta, szczególnych potrzeb oraz zaburzeń współistniejących zależy, w jaki sposób i jak długo będzie trwała specjalistyczna terapia. To proces wymagający cierpliwości i determinacji zarówno od chorego, jak i od terapeuty.
Choć przyczyny zaburzenia nie są dokładnie poznane, zakłada się, że na ich pojawienie się mogą mieć wpływ czynniki biologiczne. Należą do nich uwarunkowania genetyczne – zaburzenie występujące w rodzinie zwiększa prawdopodobieństwo rozwoju zaburzenia osobowości typu borderline. Istotna jest również struktura i funkcja mózgu oraz zaburzenie funkcjonowania neuroprzekaźników.
Znaczenie mają także czynniki poznawcze i psychiczne, takie jak brak lub niewystarczająca opieka rodzicielska, mnogość doświadczeń traumatycznych i trudnych, silny konflikt wewnętrzny czy doświadczenie przemocy. Czynniki środowiskowe obejmują traumatyczne wydarzenia życiowe, doświadczenie przemocy, porzucenie oraz niestabilne, wrogie relacje i konflikty. Nie można zapominać o czynnikach kulturowych i społecznych, szczególnie o relacjach interpersonalnych.
Wymienione czynniki ryzyka mogą przyczynić się do rozwinięcia zaburzenia osobowości typu borderline, jednak nie jest to regułą. Bez czynników zwiększających ryzyko choroby również istnieje szansa na pojawienie się zaburzenia z pogranicza. To pokazuje, jak złożony i nieprzewidywalny jest ten problem.
Z terapii dedykowanej osobom z zaburzeniami osobowości typu borderline mogą korzystać również rodziny i opiekunowie tych osób. Poza pacjentem to właśnie najbliżsi są najbardziej narażeni na odczuwanie potęgującego się napięcia i stresu związanego ze specyfiką zaburzenia. Nierzadko członkowie rodzin muszą uwolnić się od poczucia odpowiedzialności za zachowanie chorego, które często ich przerasta.
Dialektyczna terapia behawioralna
Terapia dla rodzin i najbliższych pozwala lepiej zrozumieć chorobę, jej przebieg i konsekwencje. Życie u boku osoby z zaburzeniem osobowości wymaga wielkiej siły i cierpliwości, a brak odpowiedniego wsparcia i ostracyzm społeczny są przyczyną bezradności, dodatkowego stresu, a w ogólnej ocenie – źródłem cierpienia członków rodzin i osób z najbliższego otoczenia.
Psychoterapia pomaga lepiej zrozumieć chorobę i rozpoznawać jej objawy. Umożliwia rozwijanie umiejętności lepszego wspierania osoby z zaburzeniem osobowości typu borderline – członkowie rodzin lub partnerzy mogą nieświadomie zachowywać się w sposób, który wyzwala nasilenie objawów choroby. Pozwala wytyczać jasne, zdrowe granice między rodziną lub opiekunami a osobą ze zdiagnozowanym zaburzeniem.
To cenne doświadczenie pozwalające rodzinom poczuć się zrozumianymi. Wspiera mocne strony rodziny i wyzwala jej zasoby. Uczy niezbędnych umiejętności w budowaniu relacji z osobami będącymi w kryzysie oraz dystansu, technik rozładowywania emocji i technik radzenia sobie z negatywnym oddziaływaniem choroby bliskiego – jego skrajnych zachowań, agresji, wybuchów emocjonalnych, stanów lękowych, doświadczanych halucynacji i omamów. Przeciwdziała negatywnym skutkom takim jak izolacja społeczna czy wycofanie.
Terapia i wsparcie psychologiczne rodzin osób z osobowością chwiejną emocjonalnie typu borderline może wspierać leczenie osoby chorej. Osoby z najbliższego otoczenia chorego mogą oferować wsparcie emocjonalne, swój czas i zaangażowanie w rozwiązywaniu problemu, choć relacja ta może być trudna i wiązać się z silnym stresem.
Warto dowiedzieć się więcej na temat zaburzenia, specyficznych objawów i technik radzenia sobie z trudnymi emocjami. Należy wspierać proces leczenia terapeutycznego osoby chorej oraz zadbać o swoje własne zdrowie i dobre samopoczucie psychiczne. Nie można ignorować symptomów, gróźb i zachowań autodestrukcyjnych – mogą one być ostatnim wołaniem o pomoc, którego zignorowanie może zakończyć się tragedią.
